چاپ سنگی و پیدایش آن

چاپ سنگی: برای آشنایی بهتر با چاپ سنگی و جایگاه آن ابتدا تاریخچه مختصری از صنعت چاپ را ذکر می کنیم.
اختراع فن چاپ در حقیقت به قرن ها پیش از گوتنبرگ، که نامش به عنوان مخترع چاپ در تاریخ به ثبت رسیده است، برمی گردد. بین النهرینی ها چند هزار سال قبل از میلاد بر خشت هایی از گل رس مهر می زدند. استعمال حروف قابل انتقال نیز میان سال ها ی ۱۰۵۱ و ۱۰۵۸ در چین آغاز شد. مخترع این حروف فردی به نام پی شنگ بود و حروف هم از گل رس ساخته می شد. حروف دستی و حروف قلعی که پس از آنها به کارآمد، هیچ یک رواجی نیافت، بر عکس حروف چوبی متداول شد.چاپ سنگی

چاپ سنگی

تا این که در سال ۱۴۴۰، گوتنبرگ ظاهرا بدون اطلاع از کار چینی ها، حروف قابل انتقال را اختراع کرد و برای هر یک از حروف الفبا یک حرف جداگانه به کار برد. حروف متحرک را چینی ها اختراع کردند، ولی گوتنبرگ که حرفه اش زرگری بود، آلیاژ مناسب برای ریخته گری حروف را از سرب و آنتی موآن به دست آورد و سپس نسبت هر یک از این دو فلز را به گونه ای انتخاب کرد که حروف بیش از حد سخت و نرم نباشند. وی برای مرکب چاپ هم فرمول مناسبی یافت و خلاصه با رفع موانع و حل مشکلات عمل چاپ را میسر و اجرایی کرد.

فن چاپ سنگی، پیش از پایان قرن هجدهم به وسیله آلویس سفندلر اختراع و از کشور روسیه وارد ایران شد و از حدود سال ۱۲۴۰ ه. ق. / ۱۸۲۴ م. در شهرهای مهم ایران رواج یافت. تقریبا ۲۰ سال پس از نخستین تلاش ها ی گوتنبرگ در امر چاپ ،این صنعت با استفاده از سطوح برجسته در ونیز، فلورانس، پاریس و لیون در حدی مختصر و محدود رواج یافت. اما دستگاه چاپ گوتنبرگ، به علت هزینه ها ی بسیار زیاد فقط برای ثروتمندان قابل دسترسی بود و به همین دلیل تا مدت ها ی طولانی استقبال چندانی از آن نشد. ۳۰۰ سال پس از اختراع دستگاه چاپ گوتنبرگ، نمایشنامه نویسی آلمانی به نام آلوئیس زنه فلدر، چاپ سنگی یا لیتو گرافی را درسال ۱۷۹۶ میلادی اختراع کرد.

هر سنگی که متن یا تصویر با این روش روی آن نقش می بست ، برای چاپ حدود ۷۵۰ نسخه عملکرد مطلوب داشت و پس از آن نقش روی سنگ قابل چاپ نبود.

چاپ سنگی در ایران

اگر چه درباره شروع چاپ سنگی در ایران روایات متعددی وجود دارد، به نظر می رسد چاپ سنگی را برای نخستین بار میرزا صالح شیرازی در تبریز راه اندازی کرد. میرزا صالح که از سوی دولت ایران برای فراگیری هنرهای جدید به اروپا رفته بود، در بازگشت یک دستگاه چاپ سنگی با خود به تبریز آورد که آن را در سال ۱۲۵۰ قمری راه انداخت.

نخستین چاپخانه نوین (چاپ سربی) در تبریز در زمان عباس میرزا تأسیس شد و اولین کتاب چاپ شده رساله جهادیه نوشته عیسی ابن حسین قائم مقام فراهانی بوده است که درسال ۱۲۳۳ه.ق./ ۱۸۱۷ م. برای نخستین بار و در سال ۱۲۳۴ ه. ق./ ۱۸۱۸ م. برای بار دوم چاپ شده است. چاپ سربی تا سال ۱۲۶۹ ه. ق./۱۸۵۲ م. در ایران رواج داشت و سپس جای خود را به مدت نزدیک به یک قرن به چاپ سنگی داد. فن چاپ سنگی، پیش از پایان قرن هجدهم به وسیله آلویس سفندلر اختراع و از کشور روسیه وارد ایران شد و از حدود سال ۱۲۴۰ ه. ق. / ۱۸۲۴ م. در شهرهای مهم ایران رواج یافت.

نخستین کتاب چاپ سنگی در ایران قرآن چاپ دارالطبعه دارالسلطنه تبریزدرسال ۴۹-۱۲۴۸ ه.ق./ ۳۳-۱۸۳۲ م. است. دو علت مهم باعث شد شیوه چاپ سنگی درایران جای گزین چاپ سربی شود.

تاریخ چاپ و ظهور چاپ سنگی 
نخست آن که در فن چاپ سنگی، از وسایل ساده تر و کم هزینه تری نسبت به چاپ سربی استفاده می شد و خطر نگه داری این وسایل در مقایسه با وسایل چاپ سربی کمتربود. سپس آن که نوع خط و نحوه نگارش متن در کتاب های چاپ سنگی نسبت به حروف چاپ سربی با ویژگی های فرهنگی ـ اجتماعی آن دوره مردم ایران هماهنگی بیشتری داشت.

چاپخانه سنگی طی مدت کوتاهی در تهران و بعد اصفهان و سپس سایر شهرهای ایران تاسیس شد و بیش از ۵۰ سال تنها روش چاپ در ایران بود و تا اواخر دوره قاجار ، هر چه در ایران چاپ می شد، به روش چاپ سنگی بود. البته هشت سال قبل از ورود چاپ سنگی به ایران چاپ سربی نیز راه اندازی شده بود، ولی به علت هزینه و زحمت زیاد آن ، پس از ورود چاپ سنگی ، کنار گذاشته شد و بعدها در اواخر دوره قاجار دوباره حروف سربی و استفاده از آن رایج گردید.

تمامی مطالب مرتبط به تاریخ و سرگذشت

از ویژگیهای منحصر به فرد چاپ سنگی که جایگاه آن را در هنر ارتقا می دهد امکان استفاده از خط نستعلیق و نقاشی در این نوع چاپ بود. این فن بیشترین کاربرد را در روزنامه ها و کتب خطی داشت. استاد کلهر از خط نویسان برجسته روزنامه های چاپ سنگی در دوران قاجار بود و از نقاشان برجسته روزنامه نیز می توان به ابوتراب غفاری، ابوالحسن غفاری ( صنیع الملک) و موسی ممیزی اشاره کرد.

مراحل چاپ سنگی 
۱ – بـرای چاپ حروف و کلمات فارسی و مانند آن که از سمت راست به چپ نوشته می شوند ابتدا متن و نقاشی را بر روی کاغذهای مخصوص کلیشه می نوشتند و سپس آن را بر روی سنگ قرار می دادند. تا حروف و کلمات بر روی سنگ به شکل وارونه از سمت چپ به راست نقش گردند و در هنگام چاپ متن و نقاشی به شکل واقعی خود چاپ شوند.

۲ – لایه ای نازک از اسید نیتریک بر روی تمام سطح سنگ می کشیدند.

۳ – آن قدر با اسید، صمغ و آب، بر سنگ می کشیدند تا هنگامی که سنگ را به جوهر آغشته می کردند، تنها قسمت هایی که با گچ چرب نقش بسته بودند جوهر را به خود می گرفت و باقی مانده قسمت ها جوهر را نمی پذیرفت و اثری به جای نمی گذاشت.

۴ – یک برگ کاغذ روی سنگ چاپ قرار داده و بر روی آن فشار وارد می کردند تا طرح جوهری بر روی کاغذ نقش می بست. نخستین کتاب چاپ سنگی لیلی ومجنون مکتبی شیرازی به سال ۱۲۵۹ ه.ق./ ۱۸۴۳ م. در تبریز است و تا دو سال بعداز چاپ این کتاب، هیچ کتاب مصور دیگری منتشرنشده است. اما از حدود ۱۲۶۳ ه.ق. / ۱۸۴۶ م. چاپ کتاب های مصور متداول شد. نخستین نقاش ایرانی که کتاب های چاپ سنگی را مصور کرد. نقاش میرزا علی قلی خویی بود که نقاشی های کتاب شاهنامه فردوسی ۱۱۸۶ را به تصویر کشید.

مراحل چاپ سربی 
طریقه چاپ سربی روش نسبتا ساده ای بود :کاغذ روی صفحه ای متشکل از حروف برجسته سربی و آغشته به مرکب فشرده می شد و بر اثر فشار، حروف بر صفحه کاغذ نقش می بست. حروفچینی روزنامه نیز نخست به صورت دستی انجام می گرفت، ولی بعدها این کار با دستگاه هایی که معمول ترین آنها «لاینو تایپ» بود، صورت پذیرفت.

دستگاه حروفچینی خودکاری لاینوتایپ در سال ۱۸۸۶ میلادی ساخته شد. و بدین ترتیب سرعت چاپ به تدریج فزونی یافت. پیشرفت فناوری کم کم باعث شد دستگاه حروفچینی سربی از دور خارج شود و جای خود را به دستگاه الکترونیکی بدهد.

فایل دانلودی این مقاله

فایل pdf دانلود این مقاله

خط زنی / Creasing

در هنگام تا کردن مقوا و یا کاغذ های ضخیم ، باید قبل از تا کردن ، محل های تا ، خط زنی و یا نیم تیغ شود، که امکان آسیب دیدگی مقوا از بین برود. این نوع خط زنی با استفاده از تجهیزات تعبیه شده بر روی ماشین های تاکن و چاپ، به منظور تحت فشار قرار دادن و بریدن الیاف کاغذ و ایجاد خط در آن به جهت سهولت در تا شدن صورت می گیرد

کتاب و مراحل طراحی و چاپ آن

مراحل طراحی و چاپ کتاب

۱- طراحی اولیه کتاب: بررسی و تصمیم گیری درمورد قطع، فونت، فاصله سطرها سرصفحه، پا صفحه، فصل بندی مصورسازی و همچنین تعداد صفحات تقریبی ( براساس ضرایب فرم‌های چاپی ۸ وترجیحا ۱۶)  و سایرموارد…

۲- حروفچینی و صفحه‌آرایی:

 الف- تایپ متون دست نویس و اسکن تصاویر و رسم نمودار و جداول و … و اجرای سفارش طراحی اولیه ….

ب- پریینت اولیه وغلط گیری

ج- پرینت و غلط گیری نهایی

د- تهیه نسخه‌ نهایی کتاب شامل صفحه عنوان- شناسنامه و متن کتاب با صحافی کامل

۳- ارسال یک نسخه از کتاب صحافی شده به همراه فرم درخواست مجوز توسط انتشارات و درج کد شابک (کد ۱۳ رقمی شناسایی بین‌المللی کتاب ISBN) به اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی جهت اخذ مجوز قبل از چاپ

مجوز قبل از چاپ کتب علوم محض و کاربردی مانند فیزیک، شیمی، مهندسی، ریاضی، علوم پزشکی (بجز موارد استثنایی) …. بلافاصله صادر می‌گردد.ولی سایر  کتاب ها به  هیئت بررسی نشر کتاب ارجاع می‌گردد. این هیئت در استان خراسان بطور معمول هر دو هفته یکبار شکل جلسه می‌دهد و کتابها پس از بررسی در هیئت و مطالعه آن توسط کارشناس مربوطه  که هر یک در رشته خاص متخصص می باشند به فاصله حداقل ۲۰ روز و حداکثر…روز پاسخ هااعلام می‌گردند این پاسخ معمولاً بدلیل آشنایی ناشران با مقررات در اکثر موارد بلامانع می‌باشد و در مواردی که نیاز به حذف و یا اصلاح بخش‌ هایی از کتاب است با اشاره به صفحه و کلمه و یا جمله مورد نظر ناشر را در جریان قرار می‌دهند و ناشر موظف است که صفحات مورد نظر را بعد از اصلاح مجدد ارسال و منتظر پاسخ بماند و در بعضی موارد کتاب ها بدلایلی که نیاز به صحبت ندارد غیر قابل چاپ اعلام می‌گردد.این دلایل قانوناً باید بر اساس بخشنامه و قوانین شورای عالی انقلاب فرهنگی باشد جهت اطلاع از کلیه قوانین فوق می توانید به قوانین و مقررات مراجعه کنید.

پس از تأیید کتاب توسط اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز قبل از چاپ کتاب صادر می‌گردد. در این مجوز نام کتاب ، مؤلف، مترجم، قطع، تیراژ نوبت چاپ تاریخ و شماره درخواست و شابک کتاب اعلام گردیده است.

پس از اخذ مجوز قبل از چاپ کتاب مراحل زیر انجام خواهد گرفت:

۱- طراحی جلد که بر اساس موضوع، قطع و تعداد صفحه و علایق سفارش دهنده آماده می‌گردد

۲- نسخه نهایی کتاب پس از کنترل نهایی توسط انتشارات بانظارت سفارش دهنده جهت تهیه فیلم و زینک به لیتوگرافی ارسال می‌گردد و همچنین طرح جلد پس ازکنترل نهایی جهت تهیه  فیلم و زینک چهار رنگ (تمام رنگی) به مراکز تهیه فیلم و زینک کامپیوتری که  با عنوان ایمیج ستر یا خروجی فیلم و یا پلیت ستر نیز شناخته می‌شوند ارسال می‌گردند.

۳- تهیه ملزومات چاپ مانند کاغذ و مقوا با کیفیت مورد نظر و قطع و مقدار مورد نیاز  و تحویل آن به چاپخانه

۴- ارسال زینک رنگی جلد و متن به چاپخانه و چاپ بر اساس برگ سفارش

۵- صحافی  آخرین قسمت تهیه کتاب می باشد که پس از مراحل تا و ترتیب و تجلید (تو جلد گذاری) و برش کاری و بسته‌بندی (شرینگ) کتاب را آماده بازرسی می‌نمایند.

۶- تعداد معینی  از کتابهای  منتشره به همراه فرم‌های مخصوص و کپی مجوز قبل از چاپ با تأیید چاپخانه به اداره ارشاد ارسال می گردد و بازرس اداره ارشاد بعد از مراجعه به صحافی و کنترل نمونه و تعداد کتب منتشره بر اساس مجوز کتاب در صورت عدم مغایرت فرم اعلام وصول را صادر و با این  فرم صحافی اجازه تحویل کتاب را به انتشارات خواهد داشت.

۷-انتقال کتابها پس از صدور نامه اعلام وصول به انبار و مراکز پخش کتاب

فایل دانلودی این مقاله

فایل pdf دانلود این مقاله

چاپ سربی

چاپ سربی

این نوع چاپ که به آن چاپ حروفی و چاپ برجسته نیز می‌گویند، از کنار هم نهادن حروف سربی و منعکس ساختن آن بر کاغذ به ‌وجود می‌آید. در آغاز ورود فن چاپ به ایران، چاپ سربی را، به اعتبار واژه لاتینی آن، تیپوگرافی  می‌ نامیدند. در کتاب معرفه‌ البدایع فی‌الفنون و الصنایع چاپ ۱۳۲۴ ق. تیپوگرافی چنین توصیف شده است: “حروفات چاپ را تیپ نامیده و چون عمل چاپ حکم کتابت را دارد لهذا چاپخانه را محل تیپوگرافی (یعنی با تیپ نوشتن) و کارگران را تیپوگراف می‌نامند یعنی حروف‌ چین…”. نخستین گام اساسی در پیشرفت فن چاپ، اختراع چاپ با حروف  متحرک فلزی بود که گوتنبرگ آلمانی در سال ۱۴۵۰ م.، صنعت چاپ را از شکل متداول چوبی به‌صورت سربی درآورد. “نخستین کتاب عربی که در جهان چاپ شد قانون ابن‌ماسویه، پزشک معروف ایرانی، در ۸۷۶ ق./ ۱۴۷۱ م. و کلیات ابن‌سینا در ۸۸۹ ق./ ۱۴۸۴ م. در شهر ونیز ایتالیا بوده است. نخستین متن فارسی چاپ‌ شده در جهان، کتاب مقدس تورات است که به چهار زبان و به خط عبری در سال ۹۵۳ ق. در استانبول انجام شد. اولین کتابی که به خط فارسی در جهان منتشر گردید کتاب سیرت مسیح است که در سال ۱۰۹۴ ق./ ۱۶۳۹ م. در شهر لیدن هلند طبع شده است (:۸ ۲۳). ظاهراً قدیمی‌ترین کتاب‌هایی که به زبان فارسی در جهان به طبع رسیده دو کتاب به نام‌های داستان مسیح و داستان سن پیدرو است که هر دو با ترجمه لاتینی در ۱۰۹۴ ق./ ۱۶۳۹ م. در شهر لیدن طبع شده است.

در اواسط قرن ۱۱ ق.، در عهد صفویه، گروهی از بازرگانان ایرانی، که از ارامنه اصفهان و ساکن آمستردام بودند، ابتدا حروف زبان ارمنی را تهیه و سپس چاپخانه‌ای را خریداری و وارد جلفای اصفهان کردند. در سفرنامه تاورنیه آمده است که یکی از ارامنه جلفا که یعقوب ژان نام داشت و نجّار بود در ۱۰۵۱ ق./۱۶۴۱ م. چاپخانه‌ای از اروپا خریداری و وارد جلفا کرد که بعضی از دعاها و رسائل و اوراد مذهبی با این دستگاه به ‌چاپ رسیده است. پیش از ورود این مطبعه، کتابی در جلفای اصفهان با عنوان حیات اجداد روحانی توسط خاچاطور، خلیفه وقت ارامنه در کلیسای وانک جلفای اصفهان، به ‌چاپ رسیده است.

نخستین مطبعه سربی در ایران که اقدام به چاپ کتاب با حروف الفبای فارسی و عربی کرد به‌دستور عباس میرزا نایب ‌السلطنه و به همّت میرزا زین ‌العابدین تبریزی در تبریز دایر شد. رساله جهادیه تألیف میرزا نایب‌ السلطنه عیسی قائم ‌مقام به‌عنوان نخستین کتاب چاپ سربی، در سال ۱۲۳۳ق. به استادی محمدعلی بن حاجی محمدحسین آشتیانی از شاگردان میرزا زین ‌العابدین در مطبعه تبریز به ‌چاپ رسیده است.

رساله دیگری به نام فتح ‌نامه تألیف میرزا ابوالقاسم قائم مقام ثانی (فرزند قائم مقام اول) در همان سال، در مطبعه سربی تبریز به چاپ رسید. این رساله درباره شرح فتوحات عباس میرزا و عهدنامه گلستان (۱۶ ذیقعده ۱۲۲۸ ق./ ۱۲ اکتبر ۱۸۱۳ م.) است.

هوتم شیندلر که در سال ۱۸۷۹م. مأمور شد میان تهران و مشهد ارتباط تلگرافی برقرار کند، نسبت به سایر مسائل نیز توجه خاصی داشت؛ از جمله، کتابی درباره مطبعه ‌های ایران و کتب چاپ‌شده در فاصله سال‌های ۱۲۳۳ تا ۱۲۶۰ ق. نوشته که در بخش تیپوگرافی آن می‌گوید که در سال ۱۲۳۳ ق. شخصی به نام زین ‌العابدین تبریزی تحت حمایت عباس میرزا نایب ‌السلطنه مطبعه کوچکی را راه‌اندازی کرد. کتابی به نام فتح‌ نامه در آن چاپ شد، و این کتاب نخستین کتابی بود که در ایران به حروف عربی طبع می‌شد. مجتبی مینوی می‌گوید: “نمی‌ دانم که رساله جهادیه همان فتح‌ نامه است یا کتاب دیگری می‌باشد” .

در سال ۱۲۴۰ ق. میرزا زین‌العابدین، که در کار خود خبره و شهره بود، به امر فتحعلی شاه به تهران فراخوانده شد تا، به‌کمک منوچهر خان معتمدالدوله، اولین چاپخانه سربی دارالخلافه طهران را راه‌اندازی کند. در انتهای کتاب مآثرالسلطانیه چاپ سربی سال ۱۲۴۱ ق. اشاره به میرزا زین ‌العابدین شده است که در دارالخلافه طهران مشغول انطباع بوده است. نخستین کتابی که در مطبعه طهران به طبع رسید حیاه ‌القلوب محمد باقر مجلسی در سال ۱۲۴۰ ق. /۱۸۲۴ م بود.

اصفهان، بعد از تبریز و طهران، سومین شهری بود که در زمان حکومت منوچهرخان معتمدالدوله صاحب مطبعه سربی شد. بر طبق کتب موجود، اولین کتابی که در اصفهان چاپ سربی شده رساله حسینیه ترجمه ملاّ ابراهیم گرگین استرآبادی به سال ۱۲۴۶ ق. بوده است.

فایل دانلودی این مقاله

فایل pdf دانلود این مقاله